Zorg dragen voor artsen: een ethische vereiste in de klinische praktijkvoering

Al van in het begin van de opleiding leren de gezondheidswerkers de principes van patiëntgerichte zorg. De belangen van de patiënt gaan voor, de uitdrukking van een moreel ethos, dat de identiteit van de arts structureert. Dat heeft er evenwel toe geleid dat het welzijn van de zorgverstrekkers zelf wat naar de achtergrond is geschoven. De patiënt neemt wel degelijk een centrale plaat is, maar anderzijds moeten we ook de voorwaarden voor een veilige, zorgzame en duurzame praktijkvoering vrijwaren.

De prevalentie van burn-out, moreel lijden, klinische fouten en personeelsverloop is hoog. Als geen zorg wordt gedragen voor de artsen, zal dat organisatorische problemen geven en rijzen ethische vragen. “Physician care” dient niet alleen om de prestaties te verbeteren en de retentie van gezondheidswerkers te verhogen, maar is moreel gezien een essentieel onderdeel van de zorg zelf. Een eigentijdse interpretatie van het principe van primum non nocere is erkennen dat een systeem dat voorspelbaar burn-out en fouten in de hand werkt, in tegenspraak is met zijn eigen normatieve grondslagen.

Het roept ook vragen op over rechtvaardigheid en institutionele loyaliteit. De gezondheidsorganisaties zijn verplicht voorspelbare schade te voorkomen, de lasten billijk te verdelen en de ethische principes die ten grondslag liggen aan het beroep, te respecteren. Als de werkomstandigheden cognitieve vermoeidheid en moreel lijden veroorzaken, creëren ze een omgeving die latente fouten in de hand werkt. Dat betekent dan ook dat de bescherming van de artsen en de veiligheid van de patiënten onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden.

Een effectieve “physician care” omvat twee complementaire dimensies: selfcare en systemcare. Zelfzorg omvat emotionele intelligentie, zelfregulering, het vermogen grenzen te stellen en de eerste tekenen van lijden herkennen. Dat is belangrijk om het beroep ethisch en op lange termijn te kunnen blijven uitoefenen. Systeemzorg vergt een structurele transformatie: geringere cognitieve belasting, veilige omkadering, rusttijden, expliciete integratie van het welzijn in de ethische codes en institutionele doelstellingen. Zonder die structurele kaders moet het individu zelf maar zorgen voor de nodige veerkracht, wat niet gezond is.

Initiatieven zoals programma’s van mindfulness kunnen maar werken als er duurzame en rigoureuze organisatorische maatregelen worden genomen net zoals voor de andere klinische vaardigheden. De erkenning dat zorg voor artsen een morele verplichting is, impliceert dan ook een bredere ethische heroriëntatie, waarin de zorg wordt gezien als een wederzijdse relatie.

Bescherming van de zorgverstrekkers is meer dan ooit een conditio sine qua non voor een praktijkvoering conform de fundamentele principes van de geneeskunde.